Η επίκουρη καθηγήτρια Αλεξάνδρα Γκεμιτζή απαντά για τα νεκρά ψάρια στην Ισμαρίδα

5 Σεπτεμβρίου, 2013 | by rodopinews

ΤΟΠΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ & ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ

Λίμνη Ισμαρίδα: Ενα προστατευόμενο οικοσύστημα ή το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου;

Την περασμένη Δευτέρα το πρωί ξεκίνησα (με το ιδιωτικό μου όχημα και όχι με κάποιο υπηρεσιακό) για το Ν. Σιδηροχώρι του Ν. Ροδόπης. Εκεί λοιπόν είχα ραντεβού με τους ανθρώπους από τον αλιευτικό συνεταιρισμό οι οποίοι τα τελευταία πέντε χρόνια μας εξυπηρετούν προσφέροντας βάρκα και δίνοντάς μας πρόσβαση στη λίμνη Ισμαρίδα. Τα προηγούμενα χρόνια είχαμε λάβει μέσω του ερευνητικού προγράμματος FP7 Genesis χρηματοδότηση για υδρολογικές έρευνες στη λεκάνη απορροής του ποταμού Βοσβόζη. Από το πρόγραμμα αυτό χρηματοδοτήθηκε ένα διδακτορικό και προέκυψαν πέντε δημοσιεύσεις σε αναγνωρισμένα διεθνή περιοδικά με κριτές. Τον τελευταίο όμως χρόνο οι μετρήσεις που κάνουμε δεν έχουν καμία χρηματοδότηση, ενώ οι εξειδικευμένες αναλύσεις ισοτόπων στα νερά γίνονται αφιλοκερδώς από Γερμανούς συναδέλφους του Ινστιτούτου Helmholtz της Λειψίας. Αυτά τα αναφέρω για να λάβουν γνώση οι αναγνώστες σας για το γεγονός ότι δεν χρειάζονται τεράστια ποσά και ανεξάντλητα χρηματοδοτικά προγράμματα για την προμήθεια «εξωτικών» οργάνων μέτρησης για να κάνουμε μετρήσεις ρουτίνας. Ως βασικό εξοπλισμό είχα μαζί μου φορητή συσκευή μέτρησης των βασικών παραμέτρων του νερού (pH, διαλυμένο, οξυγόνο, ηλεκτρική αγωγιμότητα, θερμοκρασία) και το κινητό μου τηλέφωνο που εκτός από τις βασικές του λειτουργίες εκτελεί και χρέη GPS και φωτογραφικής μηχανής. Σκοπός της επίσκεψης ήταν να συλλέξω δείγματα νερού από διάφορα σημεία της λίμνης και να τα στείλω στη Γερμανία για ισοτοπικές αναλύσεις. Στόχος μας ο καθορισμός της πραγματικής εξατμισιδιαπνοής, η οποία είναι μια υδρολογική παράμετρος που μετριέται πολύ δύσκολα και συνήθως καθορίζεται με εμπειρικούς τρόπους. Τα τελευταία όμως χρόνια η επιστήμη προσφέρει τρόπους να μετρήσουμε μέσω των ισοτόπων του οξυγόνου και του υδρογόνου την πραγματική εξατμισιδιαπνοή και αυτό η ομάδα του Δ.Π.Θ έβαλε στόχο να το υλοποιήσει για την περιοχή μας. Τονίζω το θέμα της χρηματοδότησης γιατί είναι κάτι που ναι μεν απασχολεί έναν επιστήμονα, αλλά από την άλλη πλευρά αυτό είναι κάτι που μπορεί να μην είναι διαθέσιμο πάντα και ιδιαίτερα τώρα που η χώρα μας περνάει δύσκολα χρόνια. Άρα πρέπει να είμαστε όλοι προετοιμασμένοι να διαθέσουμε χωρίς ανταμοιβή το χρόνο μας για να προχωρήσουμε μπροστά. Άλλωστε αποτελεί ανταμοιβή ενός επιστήμονα και η αναγνώρισή του από την επιστημονική κοινότητα.

Δυστυχώς το θέαμα που αντίκρισα τη συγκεκριμένη μέρα όταν έφτασα στη λίμνη ήταν αποκαρδιωτικό. Ένα στρώμα νεκρών ψαριών είχε καλύψει μεγάλα τμήματα της λίμνης, ενώ η οσμή προκαλούσε δυσφορία. Μέσα στη λίμνη βρίσκονταν κάποιο άτομο που με μια μεγάλη απόχη ψάρευε λαθραία, αναρωτιέμαι τί ψάρευε και που είχε σκοπό να το διοχετεύσει. Παραδίπλα υπήρχε εγκατεστημένος μετρητικός σταθμός για την ποιότητα των υδάτων, αλλά από ό,τι καταλαβαίνω είχε μόνο διακοσμητικό ρόλο.

Η πρώτη μου κίνηση ήταν να πάρω δείγμα νερού για να μετρήσω το διαλυμένο οξυγόνο και την ηλεκτρική αγωγιμότητα. Πράγματι το οξυγόνο βρίσκονταν πολύ κοντά στα 4mg/l που είναι το όριο ζωής για τα ψάρια. Η ηλεκτρική αγωγιμότητα του νερού ήταν κοντά στα 26.000 μS/cm, κάτι που σε απλά ελληνικά σημαίνει ότι είχαμε διείσδυση της θάλασσας από το κανάλι που είχε διανοιχθεί στο παρελθόν. Αμέσως κατάλαβα ότι η στάθμη της λίμνης έχει πέσει (κάτι που επιβεβαίωσα και όταν μπήκαμε με βάρκα μέσα στη λίμνη), ενώ τα άλγη (φύκια) που βρίσκονται σε αφθονία κατανάλωσαν όλο σχεδόν το οξυγόνο και οδήγησαν τα ψάρια σε ασφυξία.

Το συγκεκριμένο θέαμα το βλέπουμε κάθε καλοκαίρι στη λίμνη Ισμαρίδα, αυτό όμως που με εξέπληξε ήταν η έκτασή του, κάτι που με κάνει πλέον να πιστεύω ότι η υποβάθμιση αυτού του προστατευόμενου οικοσυστήματος έχει περιέλθει στο τελευταίο της στάδιο.

Έχοντας λοιπόν την εμπειρία της ενασχόλησης με το οικοσύστημα της λίμνης Ισμαρίδας θα μπορούσα να συνοψίσω το όλο πρόβλημα στα παρακάτω:

Η λίμνη Ισμαρίδα αρχικά υπήρξε ως μια ποταμολίμνη με μοναδική τροφοδοσία νερού από τον ποταμό Βοσβόζη, άρα το νερό της ήταν γλυκό. Ο δίαυλος όμως που κατασκευάστηκε ενώνοντας τη λίμνη με τη θάλασσα μετέτρεψε αυτό το οικοσύστημα γλυκού νερού σε οικοσύστημα που κατά τους χειμερινούς μήνες είναι γλυκού νερού ενώ τους καλοκαιρινούς με τη διείσδυση της θάλασσας μετατρέπεται σε υφάλμυρο και σταδιακά σε αλμυρό. Μόνο όμως λίγα ψάρια μπορούν να επιβιώσουν σε τέτοιο εύρος αλατότητας και άρα η υποβάθμιση από άποψη ιχθυοπανίδας δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Για την ιστορία αναφέρω ότι η λίμνη Ισμαρίδα και ο αντίστοιχος υδροβιότοπος πέριξ αυτής βρίσκονται σε καθεστώς ειδικής προστασίας από τα δίκτυο Natura 2000, ενώ ανήκουν και στο Εθνικό Πάρκο Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. Πλήθος προγραμμάτων ανάδειξης και προστασίας του συγκεκριμένου οικοσυστήματος έχουν εκτελεσθεί, τα οποία όμως δυστυχώς δεν έχουν φέρει κανένα αποτέλεσμα.

Άλλη αιτία υποβάθμισης αποτελεί η συνεχιζόμενη μείωση της λίμνης τόσο σε έκταση όσο και σε βάθος και η σταδιακή της αντικατάσταση από καλαμιώνες. Σε άρθρο μας στο περιοδικό Journal of Hydrology [1], εκθέτουμε λεπτομερώς την υπάρχουσα κατάσταση, ενώ διερευνήσαμε και τα αίτια που οδήγησαν σε αυτήν. Συγκρίνοντας τις στάθμες στις γεωτρήσεις στην περιοχή του Ν. Σιδηροχωρίου με τη στάθμη της λίμνης, καθώς και συγκεκριμένες παραμέτρους των υπογείων νερών με αυτές της λίμνης, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι η λίμνη λόγω της υπεράντλησης των υπογείων υδάτων στην περιοχή του Ν. Σιδηροχωρίου, «χάνει» νερό προς το υπόγειο αυτό υδροφόρο σύστημα, ενώ η αυξημένη αλατότητα του υδροφορέα Ν. Σιδηροχωρίου προέρχεται από το νερό της λίμνης. Το συμπέρασμα αυτό το επιβεβαιώσαμε και με ισοτοπικές αναλύσεις στα νερά της λίμνης και στα υπόγεια νερά, ενώ τα αποτελέσματα των ισοτοπικών ερευνών μας θα δημοσιευθούν σε ένα από τα επόμενα τεύχη του περιοδικού Isotopes in Environmental & Health Studies [2]. Στα άρθρα αυτά εκθέσαμε και τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο με τους εξής απλούς τρόπους: α) κατασκευή θυροφραγμού στα σημεία εισόδου της θάλασσας, έτσι ώστε το χειμώνα να είναι δυνατή η εκτόνωση πλημμυρικών φαινομένων, ενώ το καλοκαίρι να αποτρέπεται η είσοδος της θάλασσας, β) αυστηρός έλεγχος των ποσοτήτων που αντλούνται από τον υδροφορέα Ν. Σιδηροχωρίου, γ) αλλαγή του τρόπου άρδευσης ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι απώλειες κυρίως λόγω της εξάτμισης, δ) σταδιακή μετάβαση σε λιγότερο υδροβόρες καλλιέργειες. Αντιλαμβάνομαι ότι όλα αυτά για να επιτευχθούν απαιτούν πρωτίστως βούληση των υπεύθυνων που θα ενημερώσουν όλους τους εμπλεκόμενους και θα αναλάβουν ο καθένας από αυτούς μέρος του κόστους που απαιτείται για τη διάσωση του οικοσυστήματος. Επίσης, παρά το καθεστώς προστασίας που υφίσταται για το οικοσύστημα αυτό, θα πρέπει να καταλάβουμε όλοι και κυρίως οι οικολογούντες της περιοχής μας ότι το do nothing στη συγκεκριμένη περίπτωση οδηγεί σε σίγουρη καταστροφή. Έτσι λοιπόν θα πρέπει να εξετάσουμε κάποιες ήπιες παρεμβάσεις, όπως η εκβάθυνση της λίμνης έτσι ώστε να μπορέσει το οικοσύστημα αυτό να αναπληρώσει μέρος του αρχικού του μεγέθους και παρά τις όποιες αντιδράσεις, θα πρέπει να υπάρξει η πολιτική βούληση να εκτελεσθούν.

Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να αναφερθώ στο θέμα των διαχειριστικών σχεδίων των υδάτων που πριν από τρεις μήνες εγκρίθηκαν από το περιφερειακό συμβούλιο της Περιφέρειας Α.Μ.Θ. Ίσως οι απλοί πολίτες να μην αντιλαμβάνονται τη σοβαρότητα των σχεδίων αυτών τα οποία αποτελούν τη στρατηγική της κάθε χώρας στον τομέα της καταγραφής και διαχείρισης των υδάτινων πόρων της. Τα σχέδια διαχείρισης καθορίζουν όλα εκείνα τα μέτρα και τις δράσεις σε κάθε χώρα – μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης με στόχο την επίτευξη καλής ποιοτικής και ποσοτικής κατάστασης των επιφανειακών και υπόγειων υδάτων, όπως προβλέπεται από την Ευρωπαϊκή Οδηγία για τα νερά 60/2000/EC και την Ευρωπαϊκή Οδηγία για τα υπόγεια νερά 118/2006/EC. Σύμφωνα με τις απαιτήσεις της Οδηγίας τα Κράτη Μέλη, θα έπρεπε ως το 2006 να είχαν καταρτίσει και να είχαν θέσει σε λειτουργία τα Εθνικά Δίκτυα Παρακολούθησης των υπόγειων και επιφανειακών υδάτων. Για τα υπόγεια ύδατα τα Κράτη Μέλη θα έπρεπε να είχαν το αργότερο ως το 2009 καθορίσει τις ανώτατες επιτρεπόμενες τιμών ρύπων και να τις είχαν δημοσιοποιήσει στα σχέδια διαχείρισης με βάση τη λεκάνη απορροής (Σχήμα 1) [3]. Δυστυχώς κάτι τέτοιο δεν συνέβη και η χώρα μας καταδικάστηκε τον Απρίλιο του 2012 για μη συμμόρφωση με την κοινοτική οδηγία (http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=SqN825USVsA%3d&tabid=245&language=el-GR).

Με το ΦΕΚ 2017 Β 09.09.2011, ιδρύθηκε το Εθνικό Δίκτυο Παρακολούθησης Υδάτων της χώρας, το οποίο περιλαμβάνει 2000 θέσεις δειγματοληψιών και μετρήσεων, με μετρήσεις τόσο χημικών όσο και βιολογικών παραμέτρων. Η χρηματοδότηση, με 28 εκατ ευρώ για την περίοδο 2012‐2015, θα γίνει από το ΕΠΠΕΡΑΑ, στο οποίο έχει ήδη ενταχθεί το σχετικό έργο. Το Εθνικό Δίκτυο Παρακολούθησης μέχρι πρόσφατα δεν είχε τεθεί σε λειτουργία και άρα δεν υπάρχουν ακόμα τα δεδομένα για την κατάρτιση των διαχειριστικών σχεδίων υδάτων. Άρα εύλογα γεννάται το ερώτημα με ποια δεδομένα καταρτίστηκαν τα σχέδια διαχείρισης και πώς εξάχθηκαν τα συμπεράσματά στα οποία καταλήγουν. Τα ποσά που δαπανήθηκαν για την κατάρτιση αυτών των σχεδίων για την Περιφέρεια Α.Μ.Θ. είναι 2.353.832,01 € (http://www.ypeka.gr/Default.aspx?tabid=703&language=el-GR) και 599.808,58 € για υπηρεσίες συμβούλου πανελλαδικά (http://www.ypeka.gr/Default.aspx?tabid=703&language=el-GR).

Στα σχέδια αυτά η περιοχή μας κατατάσσεται από άποψη υδατικού δυναμικού ως έχουσα επαρκή ποσότητα υδάτων αλλά υποβαθμισμένης ποιότητας. Φανταστείτε λοιπόν να είστε εσείς ένας πιθανός επενδυτής που θέλετε να κατασκευάσετε μια ξενοδοχειακή μονάδα στην περιοχή μας (και αναφέρομαι στον τουρισμό γιατί από ό,τι αντιλαμβάνομαι αυτό είναι το όραμα της Περιφέρειάς μας αυτή τη στιγμή). Αλήθεια θα ερχόσασταν να επενδύσετε σε μια περιοχή με υποβαθμισμένα νερά; Η αλήθεια είναι ότι τα ποιοτικά προβλήματα στα νερά της περιοχής μας είναι αποτέλεσμα της ποσοτικής υποβάθμισής τους. Κάτι που δεν θα υπήρχε αν υπήρξε μια σοβαρή διαχείριση των υδάτων, για την οποία έχει δεσμευτεί η χώρα μας μέσω των κοινοτικών οδηγιών και έχει λάβει επανειλημμένως χρηματοδότηση.

Δυστυχώς λοιπόν το ποσοτικό πρόβλημα, παρά τα όσα εκθέτονται στα διαχειριστικά σχέδια, είναι το κύριο πρόβλημα στην περιοχή μας και αποτέλεσμα αυτού είναι και η κατάσταση στη λίμνη Ισμαρίδα, αφού στην περιοχή συνεχίζονται αλόγιστα οι αντλήσεις, ενώ υπάρχει παντελής έλλειψη καταγραφής και ελέγχου των αποθεμάτων νερού.

Το Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος του Δ.Π.Θ., στο οποίο εργάζομαι, ανέλαβε χωρίς καμία αμοιβή την αξιολόγηση των σχεδίων διαχείρισης των υδατικών διαμερισμάτων Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης που κατατέθηκαν, και εξέθεσε κατά το στάδιο διαβούλευσης τις απόψεις του τόσο στο ΥΠΕΚΑ όσο και στην Περιφέρεια Α.Μ.Θ. και τις αστοχίες των διαχειριστικών αυτών σχεδίων, που σε κάποιες περιπτώσεις ήταν τόσο οφθαλμοφανείς που ακόμα και ένας προπτυχιακός φοιτητής μας θα μπορούσε να τις εντοπίσει. Δυστυχώς η Περιφέρεια Α.Μ.Θ. όπως και το ΥΠΕΚΑ αγνόησε εντελώς την άποψη του Τμήματός μου, ενώ σε σύσκεψη τεχνικών για το συγκεκριμένο θέμα στην Περιφέρεια Α.Μ.Θ δεν κληθήκαμε καν.
Θα δανειστώ λοιπόν τον τίτλο από το μυθιστόρημα του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες για να περιγράψω αυτό που συνέβη στην Ισμαρίδα ως το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου. Δυστυχώς όμως ανάλογος θάνατος απειλεί ακόμα πολλά οικοσυστήματα της περιοχής μας. Οι εικόνες του άρθρο αυτού μιλούν μόνες τους.

Με εκτίμηση

Αλεξάνδρα Γκεμιτζή

Επίκουρη καθηγήτρια

Τμήματος Μηχανικών Περιβάλλοντος, Δ.Π.Θ.

Βιβλιογραφικές αναφορές

[1] Gemitzi A., Stefanopoulos K. 2011. Evaluation of the effects of climate and man intervention on ground waters and their dependent ecosystems using time series analysis. Journal of Hydrology, 403: 130–140.

[2] Gemitzi A., Stefanopoulos K., Schmidt M., Richnow H.H. 2013. Sea water intrusion into groundwater aquifer through coastal lake – Complex interaction characterised by D and 18O isotopes. Isotopes in Environmental & Health Studies (υπό δημοσίευση).

[3] Gemitzi A. 2012. Evaluating the anthropogenic impacts on groundwaters; a methodology based on the determination of Natural Background Levels and Threshold Values. Environmental Earth Sciences, 67: 2223-2237.